مفهوم ذاتی بودن حقوق بشر و تطبیقات آن بر نظام مجازات‌های اسلامی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده

دانش پژوه دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی، مدرسه عالی علوم انسانی، حکمت و تاریخ، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران

چکیده

این پژوهش به بررسی تطبیقی مبانی هستی‌شناختی حقوق بشر ذاتی با مبانی فقهی نظام مجازات اسلامی می‌پردازد. مفهوم «ذاتی بودن حقوق بشر» که ریشه در کرامت ذاتی انسان و مفاهیمی چون حقوق طبیعی دارد، در برابر مبانی مبتنی بر «اراده الهی» در تشریع مجازات‌های اسلامی قرار می‌گیرد. هدف اصلی مقاله، تحلیل نقاط تلاقی و افتراق این دو مبنای بنیادین در تبیین جایگاه انسان و مشروعیت مجازات است. روش پژوهش توصیفی‌_تحلیلی و مبتنی بر مطالعه منابع کتابخانه‌ای و تحلیل متون فلسفی حقوق بشر و منابع فقهی اسلامی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه منظر مبنایی در این دو نظام متفاوت است (فلسفی/اومانیستی در برابر الهیاتی/فقهی)، مفاهیمی چون «کرامت انسان» در هر دو دستگاه فکری به‌عنوان نقطه اشتراک قابل توجهی عمل می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که استنباط‌های فقهی متأخر، از جمله توجه به کرامت انسانی در برخی رویکردهای اصولی و فقهی، می‌تواند زمینه‌هایی برای گفت‌وگو و هم‌افزایی با آموزه‌های حقوق بشری فراهم آورد. در نهایت، مقاله با بررسی ویژگی‌های متناظر انسانی در هر دو نظام، تأثیر مفهوم ذاتی حقوق بشر بر اصول بنیادین نظام مجازات‌ها، به‌ویژه در ابعاد عدالت، تناسب و کارکرد اصلاحی مجازات را تبیین کرده و نشان می‌دهد که این هم‌پوشانی مفهومی می‌تواند به تقویت بنیان نظری و افزایش کارآمدی نظام مجازات اسلامی در مواجهه با گفتمان حقوق بشر در سطح بین‌المللی کمک کند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابوالقاسم‌زاده، مجید. (۱۳۹۴). معناشناسی «ذاتی» در حسن و قبح ذاتی. فصلنامه حکمت اسلامی.
باتلر، ایمون. (بی‌تا). مبانی لیبرالیسم کلاسیک (ترجمه ابوالفضل زاهدی). تهران: سروش.
بحرینی، علی و قاری سید فاطمی، سید محمد. (۱۴۰۰). ویژگی‌های انسان از منظر نویسندگان اعلامیه جهانی حقوق بشر. فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، ۵۱(۲)، ۱۲۵-۱۴۵.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۱). حقوق بشر از نگاه اسلام و غرب. مجله رواق اندیشه، (۹).
خادمی‌کوشا، محمدعلی. (۱۴۰۲). جایگاه کرامت ذاتی انسان در علم اصول فقه و استنباط‌های فقهی و تفاوت روشی آن‌ها. فصلنامه علمی پژوهشی اصول.
الدمیری، محمد بن موسی. (۱۴۲۴). حیاة الحیوان الکبری (تحقیق احمد شمس‌الدین، چاپ دوم). بیروت: دارالکتب العلمیة.
رازی، محمد بن محمد (فخرالدین). (۱۳۸۴). شرح رساله شمسیه (تصحیح محسن بیدارفر، چاپ سوم). قم: انتشارات بیدار.
الرافعی، عبدالکریم بن محمد. (بی‌تا). الفتح العزیز بشرح الوجیز. بیروت: دارالکتب العلمیة.
الشافعی، محمد بن ادریس. (۱۴۲۸). الرسالة (تحقیق احمد شاکر، چاپ چهارم). بیروت: دارالکتب العلمیة.
شریفی طرازکوهی، حسین. (۱۳۸۳). درآمدی بر بنیان‌های نظری حقوق بشر. فصلنامه مفید، (۴۲)، ۱۵-۳۸.
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۷۸). نهایةالحکمة (به‌کوشش غلامرضا فیاضی). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
طبرسی، حسن بن فضل. (۱۴۱۲). مکارم الأخلاق. قم: شریف رضی.
طوسی، نصیرالدین محمد بن محمد. (۱۳۸۳). شرح الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغه.
عمید زنجانی، عباسعلی. (۱۳۶۸). حقوق اقلیت‌ها بر اساس قانون اساسی و فقه اسلامی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
کانت، ایمانوئل. (۱۳99). پایه‌گذاری برای مابعدالطبیعه اخلاق (ترجمه احمد احمدی). تهران: سمت.
منتظری‌مقدم، محمود. (۱۳۸۵). منطق ۱ (چاپ ششم). قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
النووی، یحیی بن شرف. (بی‌تا). شرح صحیح مسلم. قاهره: دارالمعرفة.