مجازات‌های بدنی فقه اسلامی در پرتو سزاگرایی نوین

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده

دانش پژوه دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی، مدرسه عالی علوم انسانی، حکمت و تاریخ، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.

چکیده

مجازات‌های بدنی یکی از پرچالش‌ترین جلوه‌های فقه جزایی اسلام در مواجهه با گفتمان معاصر حقوق بشر به شمار آمده است. منتقدان، این مجازات‌ها را ناقض کرامت انسانی و ناسازگار با اصول بشردوستانه دانسته‌اند، درحالی‌که فقه اسلامی آن‌ها را به مثابه تحقق عدالت، بازدارندگی و صیانت از نظم اجتماعی تفسیر کرده است. این پژوهش با رویکرد تحلیلی ـ انتقادی و با بهره‌گیری از داده‌های مکتب سزاگرایی نوین، کوشیده است چهره‌ای عقلانی و عدالت‌محور از مجازات‌های بدنی در فقه اسلامی ارائه دهد. بر اساس مبانی سزاگرایی نوین، کیفر نه‌تنها ابزار اصلاح یا بازدارندگی، بلکه تجلی عدالت در قبال فعل ناعادلانه است. از این منظر، مجازات‌های بدنی اسلامی، درصورتی‌که در چارچوب عدالت شرعی و تناسب جرم و مجازات اعمال شوند، می‌توانند با مبانی فلسفه کیفری مدرن هم‌افق باشند. مقاله حاضر ضمن واکاوی مفهوم «عدالت کیفری» در فقه اسلامی، به نقد رویکرد حقوق بشری معاصر نسبت به مجازات‌های بدنی پرداخته و نشان می‌دهد که بسیاری از تعارضات ظاهری میان شریعت و حقوق بشر، ناشی از تفاوت در مبانی انسان‌شناختی و عدالت‌شناختی است، نه ضرورتاً تعارض واقعی در ارزش‌های اخلاقی.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن بابویه، محمد بن علی. (بی‌تا). علل الشرایع (ج. ۲). قم: مکتبة الداوری.
احمدی، اکبر، و مسلمی، نوید. (۱۴۰۳). بررسی تعارضات مبانی حقوق بشر در آموزه‌های اسلامی با اعلامیه جهانی حقوق بشر. دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، ۱(۱).
اردبیلی، محمدعلی. (۱۳۹۱). حقوق جزای عمومی (ج. ۱، چاپ ۲۸). تهران: بنیاد حقوقی میزان.
اردبیلی, محمدعلی. (۱۳۹۱). حقوق جزای عمومی (ج. ۲، چاپ ۲۸). تهران: بنیاد حقوقی میزان.
اردبیلی، محمدعلی. (۱۳۹۲). حقوق جزای عمومی (ج. ۳، چاپ ۴). تهران: بنیاد حقوقی میزان.
ایازی، محمدعلی. (۱۳۸۹). ملاکات احکام و شیوه‌های استکشاف آن. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
بسته‌نگار، محمد. (۱۳۸۵). حقوق بشر از منظر اندیشمندان (چاپ ۲). تهران: شرکت سهامی انتشار.
جانسون، گلن. (۱۳۷۷). اعلامیه جهانی حقوق بشر و تاریخچه آن (ترجمه محمدجعفر پوینده). تهران: نشر نی.
جوان‌جعفری، عبدالرضا، و اسفندیاری، محمدصالح. (۱۳۹۷). نگرش جامعه‌شناسانه بر تحولات مجازات اعدام مجرمان مواد مخدر. مجله پژوهش حقوق کیفری، (۲۵).
جوان‌جعفری، عبدالرضا، و ساداتی، سید محمدجواد. (۱۳۹۰). از سزاگرایی کلاسیک تا سزاگرایی نوین. مجله آموزه‌های حقوق کیفری، (۲)، ۱۱۹-۱۳۴.
جوان‌جعفری، عبدالرضا، و ساداتی، سید محمدجواد. (۱۳۹۱). سزاگرایی در فلسفه کیفر. مجله پژوهشنامه حقوق کیفری، (۱)، ۶۰-۷۰.
جوان‌جعفری، عبدالرضا، و همکاران. (۱۳۹۹). تأثیر تحولات اجتماعی-سیاسی دهۀ یکم انقلاب اسلامی ایران بر گفتمان‌های حاکم بر کیفرهای بدنی. مجله پژوهش حقوق کیفری، (۳۵).
دانش‌پژوه، مصطفی. (۱۳۹۲). مقدمه علم حقوق با رویکرد به حقوق ایران و اسلام (چاپ ۱۰). تهران: نشر سمت.
سلیمی، عبدالحکیم. (۱۳۹۴). درسنامه حقوق بشر از دیدگاه اسلام. قم: نشر المصطفی.
سید فاطمی، سید محمد قاری. (بی‌تا). تحلیل مفاهیم کلیدی حقوق بشر معاصر: حق، تعهد، آزادی، برابری و عدالت. مجله تحقیقات حقوقی، (۳۳-۳۴).
صالحی، مهدی، و جعفری هرندی، محمد. (۱۳۹۸). مجازات‌های بدنی در اسلام با نگاه به آموزه‌های قرآنی و چالش‌های حقوق بشری. فصلنامه مطالعات قرآنی، (۴۰)، ۶۴-۷۸.
الغامدی، عبداللطیف بن سعید. (بی‌تا). حقوق بشر در اسلام. بی‌جا: بی‌نا.
غلامی، علی، و مجتهدی، محمدحسین. (۱۳۹۹). سیر تحول اهداف مجازات مبتنی بر تطور جریانات فلسفی و اجتماعی حقوق کیفری. فصلنامه تعالی حقوق کیفری، (۱۸)، ۶۴-۸۰.
محسنی، محمدسالم. (۱۳۹۶). مبانی انسان‌شناختی حقوق بشر در فلسفه اسلامی. قم: نشر المصطفی.
منتظری، حسینعلی. (۱۳۶۷). مبانی فقهی حکومت اسلامی (ج. ۳). قم: نشر کیهان.
منتظری، حسینعلی. (بی‌تا). مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر. قم: ارغوان دانش.
موحد، محمدعلی. (۱۳۸۱). در هوای حق و عدالت. تهران: نشر کارنامه.
هیدن، پاتریک. (۱۳۹۲). فلسفه حقوق بشر (ترجمه مهدی یوسفی و رضا علیمیزایی). تهران: نشر مخاطب.